Onurğanın qeyri-cərrahi dekompressiyası: bel ağrısının onurğanın dekompressiyası və onurğa üçün məşqlər vasitəsilə müalicəsi

Hiranandani M. Non-Surgical Spinal Decompression: Treatment of Low Back Pain by Spinal Decompression and Spinal Exercises. As presented at the 45th Annual India Association of Physiotherapy Conference, February 1-4, 2007, Kolkata, India. Konfrans məruzəsi; onun jurnalda nəşri, DOI identifikatoru və ya PubMed-də qeydi tapılmamışdır.

Malti Hiranandani, Chief Physiotherapist- The Back and Neck Clinic, Hyderabad

Məruzənin məlum olan yeganə mətni o zaman DRX9000 cihazının istehsalçısı olmuş Axiom Worldwide şirkətinin (Tampa, Florida, ABŞ) MKT0004-REVA kodu ilə buraxdığı iki səhifəlik broşürdə çap olunub; aşağıdakı tərcümə bu broşürün mətni əsasında hazırlanıb. Broşürdə həmçinin The Indian Association of Physiotherapists təşkilatının «CAPRI PRIZE» sertifikatı təkrar çap olunub; sertifikat «Dr. Malti Hiranandani for best paper Manual Therapy at the 45th Annual conference of The Indian Association of Physiotherapists for the year 2007 held on 2nd- 4th, February at Science-City, Kolkata» mətni ilə təqdim edilib. Broşürün arxa panelində Axiom Worldwide şirkətinin məsuliyyətdən imtina bəyanatı çap olunub; onun tərcüməsi bu səhifənin sonunda verilir.

Broşürdə müəllif hüququ və ya lisenziya barədə heç bir bildiriş çap olunmayıb.

Azərbaycan dilinə tərcüməni ELTECH hazırlayıb: mətn rus dilindəki tərcümə əsasında tərcümə olunub və ingilis dilindəki orijinalla tutuşdurulub. Mətn ixtisarsız və dəyişikliksiz verilir.

Bel ağrısının müalicəsinin effektivliyinə dair bu məruzə 1–4 fevral 2007-ci il tarixlərində Kəlkətədə keçirilmiş illik Ümumhindistan fizioterapiya konfransında təqdim edilmişdir.

Məruzə back and neck clinic klinikasında DRX9000™ adı ilə tanınan onurğa dekompressiyası avadanlığı vasitəsilə müalicə almış pasiyentlərin tədqiqatına əsaslanır.

Bu məruzəni back and neck clinic klinikasında çalışan baş fizioterapevt xanım Malti Hiranandani təqdim etmişdir. Məruzə fizioterapiyanın əzələ-skelet istiqaməti üzrə ən yaxşı məruzə kimi mükafata layiq görülmüşdür.

Bel ağrısı (belin aşağı hissəsində ağrı) bütün dünyada yayılmasına görə üçüncü yerdə duran problemdir. Travma, şişlər, infeksiyalar, degenerativ və mexaniki amillər bel ağrısının tez-tez rast gəlinən səbəbləridir. Əmək fəaliyyətinin dəyişən meylləri, həyat tərzi modelləri, narahatlıq və stress bel ağrısını təhrik edən amillərdir.

Bel/ayaq ağrısı və boyun/qol ağrısı sindromlarının əhəmiyyətli bir hissəsinin səbəbi fəqərəarası diskdir. Kompressiya diskdaxili təzyiqi artırır, bu da fibroz halqanın bütövlüyünün pozulmasına və nüvə materialının mümkün ekstruziyasına gətirib çıxarır. Müalicə, istər cərrahi, istərsə də konservativ olsun, diskə təsir edən kompressiya qüvvələrinin azaldılmasını nəzərdə tutmalı və bununla da simptomların sonrakı proqressivləşməsinin qarşısını almalıdır.

Onurğa dekompressiyasının Amerika konsepsiyası bel ağrısının müalicəsi üçün effektiv qeyri-cərrahi, qeyri-invaziv metod kimi tətbiq edilir. Disk avaskulyar struktur olduğundan ürəyin hər döyüntüsü ilə təzə qan və oksigen almır. Qida maddələrinin bərpası və sağalmanın gücləndirilməsi üçün ona hərəkət və «dekompressiya» ilə yaranan «diffuziya» lazımdır.

Dekompressiya (diskdaxili) təzyiqin azalması kimi müəyyən edilir. Uzanmış vəziyyətlər (həm qarın üstə, həm də arxası üstə) ayaqüstə və oturaq vəziyyətlərlə müqayisədə diskdaxili təzyiqi azaldır. Lakin göstərilmişdir ki, +Y translyasiyası ilə fokuslanmış aksial mexaniki dartılma («dekompressiya», yəni distraksiya və pozisiyalaşdırma hesabına yükdən azad edilmə yaradan) diskdəki təzyiqi azaldır və sağalma reaksiyasını daha da gücləndirir. Diskdaxili təzyiq azalır və bu, qan təchizatı ilə təmasın artması və fibroblastların miqrasiyası hesabına sağalma prosesinə dərin təsir göstərir — bu, fazalı effektdir. Bu, yumşaq toxumaların dartılması (məsələn, dartılma reseptorları, mexanoreseptorlar və s.) hesabına nevroloji yolla yaranan ağrının yüngülləşməsini tamamlayır və dekompressiya terapiyasını ağrının «passiv» müalicə sxeminə məntiqli və yararlı əlavəyə çevirir. Tədqiqatlar diskdaxili təzyiqin mənfi diapazona qədər, təxminən mənfi 150–200 mm c.s. səviyyəsinədək əhəmiyyətli dərəcədə azaldığını təsdiq edir ki, bu da diskin və sinir kökünün qeyri-cərrahi dekompressiyası ilə nəticələnir. Diskdaxili təzyiqi əhəmiyyətli dərəcədə azaltmaqla fəqərəarası diskin dekompressiyası yırtığın diskin içinə retraksiyasına kömək edir və oksigenin, zülalın və digər substratların daxil olmasını asanlaşdırır. Fibroelastik aktivliyin güclənməsi reparasiyanı stimullaşdırır və qıcıqlandırıcı sulfatların və karboksilatların nüvədən sızmasını ləngidir. Bu müalicə bel üçün hərtərəfli qulluqla birlikdə DRX 9000 onurğa dekompressiyası aparatında 20 müalicə seansını əhatə edir.

Onurğa dekompressiyası zamanı vakuum effekti iki vəzifəni yerinə yetirir. Mexaniki baxımdan, protruziya və ya yırtıq şəklində diskin normal sərhədlərindən kənara çıxmış disk materialı diskin daxilində yaranan vakuum vasitəsilə yenidən diskin içinə çəkilə bilər. Bundan əlavə, diskin daxilindəki vakuum qan damarlarının içəri doğru böyüməsini stimullaşdırır və bununla ikincili olaraq sağalma reaksiyasını stimullaşdırır. Bu, ağrının azalmasına və zədə yerində lazımi sağalmaya gətirib çıxarır.

Dekompressiya müalicəsinə göstərişlər

• Disk yırtığı
• Degenerativ dəyişikliyə uğramış disk
• İşias
• Faset sindromu
• Əməliyyatdan sonrakı pasiyent

Nisbi əks-göstərişlər

• Diskin fraqmentasiyası
• Kalsifikasiya
• Ağır artrit
• Onurğada cərrahi konstruksiyalar
• Osteoporoz
• Fəqərə qövsünün oynaqlararası hissəsinin defekti
• Spondilolistez
• İflic

Tədqiqatın dizaynı — klinik sınaq.

Metodologiya — tədqiqat üçün 25–75 yaş qrupundan bel ağrısı olan 75 nəfər seçilmişdir.

Müayinə və qiymətləndirmə vasitələri — refleks çəkici, böyük qoniometr, santimetr lenti.

Müalicə vasitələri — nəm kompreslər, DRX 9000, ağrını azaldan və əzələləri gücləndirən metodikalar, buz paketləri, thera-band lentləri və İsveçrə topu (fitbol).

Təhlil sxemi və nəticələr

İlkin məlumatlara tətbiq edilmiş təhlil sxemi aşağıda ətraflı təsvir olunur:

1. Respondentlərdə müalicənin effektivliyini müəyyən etmək üçün cütləşdirilmiş t-kriteriyası tətbiq edilmişdir.
2. Məlumatlar respondentlərdən müalicədən əvvəl və sonra alınmışdır; bu, müalicənin effektivliyinin qiymətləndirilməsi üçün kifayət qədər qəbul olunmuş və etibarlı metoddur.
3. Müalicədən əvvəl və sonra əhəmiyyətli fərqi qiymətləndirmək üçün cütləşdirilmiş t-kriteriyası vasitəsilə müxtəlif testlər aparılmışdır.
4. Respondentlərin demoqrafik məlumatlarından əlavə, VAS (vizual analoq şkala), slamp testləri və SLR testi ilə bağlı məlumatlar toplanmışdır.

Müalicənin effektivliyini qiymətləndirmək üçün respondentlərdən müalicədən əvvəl və sonra vizual analoq şkala üzrə subyektiv qiymətlər alınmışdır. Bu, pasiyentin ağrını 0–10 şkalası üzrə subyektiv hiss etməsidir. Aşağıdakı hipotezlər irəli sürülmüşdür:

Sıfır hipotezi ==> H0: VAS üzrə əvvəlki və sonrakı qiymətlərin orta göstəriciləri arasında əhəmiyyətli fərq yoxdur

Alternativ hipotez ==> H1: VAS üzrə əvvəlki və sonrakı qiymətlərin orta göstəriciləri arasında əhəmiyyətli fərq var

Bu test üçün ehtimal qiyməti 0,00000 təşkil edir. Bundan əlavə, müşahidə olunan orta göstəricilər fərqi 5,160 təşkil edir və bu, 5% əhəmiyyətlilik səviyyəsində rədd etmə oblastına düşür. Deməli, biz sıfır hipotezini rədd edirik. Alternativ olaraq, VAS üzrə əvvəlki və sonrakı qiymətlər arasında əhəmiyyətli fərqin olduğunu qəbul edirik.

Bu o deməkdir ki, respondentlərin qavrayışına görə, onların müalicədən əvvəlki və sonrakı vəziyyəti arasında əhəmiyyətli fərq var. Alternativ olaraq, belə nəticəyə gəlmək olar ki, respondentlərin nöqteyi-nəzərindən müalicə effektiv olmuşdur.

Müalicənin effektivliyini qiymətləndirmək üçün respondentlərdən müalicədən əvvəl və sonra sağ tərəfdə slamp testi üzrə qiymətlər alınmışdır. Bu, həm də bel ağrısının disklə əlaqəli olub-olmadığını təsdiqləmək üçün aparılan testdir. Aşağıdakı hipotezlər irəli sürülmüşdür:

Sıfır hipotezi ==> H0: Sağ tərəfdə slamp testinin əvvəlki və sonrakı nəticələrinin orta göstəriciləri arasında əhəmiyyətli fərq yoxdur

Alternativ hipotez ==> H1: Sağ tərəfdə slamp testinin əvvəlki və sonrakı nəticələrinin orta göstəriciləri arasında əhəmiyyətli fərq var

Bu test üçün ehtimal qiyməti 0,001 təşkil edir. Bundan əlavə, müşahidə olunan orta göstəricilər fərqi 0,208 təşkil edir və bu, 5% əhəmiyyətlilik səviyyəsində rədd etmə oblastına düşür. Deməli, biz sıfır hipotezini rədd edirik.

Alternativ olaraq, sağ tərəfdə slamp testinin əvvəlki və sonrakı nəticələri arasında əhəmiyyətli fərqin olduğunu qəbul edirik. Bu o deməkdir ki, 95% etibarlılıq səviyyəsində sağ tərəfdə slamp testinin müalicədən əvvəlki və sonrakı nəticələri arasında əhəmiyyətli fərq var. Deməli, belə nəticəyə gəlmək olar ki, müalicə sağ tərəfdə slamp testinin nəticələri baxımından effektiv olmuşdur, çünki sağ tərəfdə slamp testinin nəticələrinə görə müalicədən əvvəlki və sonrakı vəziyyət arasında statistik əhəmiyyətli fərq mövcuddur.

Sol tərəfdə slamp testinin əvvəlki və sonrakı nəticələri

Müalicənin effektivliyini qiymətləndirmək üçün respondentlərdən müalicədən əvvəl və sonra sol tərəfdə slamp testi üzrə qiymətlər alınmışdır. Bu, həm də bel ağrısının disklə əlaqəli olub-olmadığını təsdiqləmək üçün aparılan testdir. Aşağıdakı hipotezlər irəli sürülmüşdür:

Sıfır hipotezi ==> H0: Sol tərəfdə slamp testinin əvvəlki və sonrakı nəticələrinin orta göstəriciləri arasında əhəmiyyətli fərq yoxdur

Alternativ hipotez ==> H1: Sol tərəfdə slamp testinin əvvəlki və sonrakı nəticələrinin orta göstəriciləri arasında əhəmiyyətli fərq var

Bu test üçün ehtimal qiyməti 0,002 təşkil edir. Bundan əlavə, müşahidə olunan orta göstəricilər fərqi 0,170 təşkil edir və bu, 5% əhəmiyyətlilik səviyyəsində qəbul etmə oblastına düşür. Deməli, biz sıfır hipotezini rədd edirik. Alternativ olaraq, sol tərəfdə slamp testinin əvvəlki və sonrakı nəticələri arasında əhəmiyyətli fərqin olduğunu qəbul edirik.

Bu o deməkdir ki, 95% etibarlılıq səviyyəsində sol tərəfdə slamp testinin müalicədən əvvəlki və sonrakı nəticələri arasında əhəmiyyətli fərq var. Deməli, belə nəticəyə gəlmək olar ki, müalicə sol tərəfdə slamp testinin nəticələri baxımından effektiv olmuşdur, çünki sol tərəfdə slamp testinin nəticələrinə görə müalicədən əvvəlki və sonrakı vəziyyət arasında statistik əhəmiyyətli fərq mövcuddur.

* REDAKSİYANIN QEYDİ: Ortopedik fiziki müayinə vasitəsi kimi istifadə olunan slamp testi sərt beyin qişasının gərginlik testidir və neyromeningeal strukturları əhatə edən zədələnmələri qiymətləndirir. Test pasiyent oturaq vəziyyətdə, onurğanın boyun və döş şöbələri bükülmüş halda aparılır, bu zaman klinisist sol və/və ya sağ ayağı passiv şəkildə qaldırır. Bel ağrısının yaranması testin müsbət olduğunu göstərir.

• Respondentlərin nöqteyi-nəzərindən müalicə effektiv olmuşdur.
• Müalicə sağ və sol tərəfdə slamp testinin nəticələri baxımından effektiv olmuşdur.
• Müalicə VAS üzrə qiymətlər baxımından effektiv olmuşdur.

Dekompressiyadan sonra onurğanın stabilləşdirilməsi üçün geniş məşqlər kompleksi, duruşa qayğı, erqonomika və köməkçi vasitələr tətbiq olunur. Bu məşqlər açıcı əzələləri (ekstenzorları) və bağları gücləndirir.

• Ənənəvi dartılma optimal terapevtik nəticələr əldə etmək üçün özünü daha az effektiv və biomexaniki baxımdan qeyri-kafi metod kimi göstərmişdir.
• Bir tədqiqatda Mangion və həmmüəlliflər belə nəticəyə gəlmişlər ki, fasiləsiz dartılma cihazlarından əldə edilən hər hansı fayda dartılmanın özü ilə deyil, məcburi immobilizasiya ilə bağlı olmuşdur.
• Weber dartılma ilə müalicə alan pasiyentləri imitasiya edilmiş dartılma aparılan nəzarət qrupu ilə müqayisə etmiş və əhəmiyyətli fərqlər aşkar etməmişdir. Tədqiqatlar ənənəvi dartılmanın onurğa dekompressiyası yaratmadığını təsdiq edir.
• Matthews bel diskinin ehtimal olunan protruziyası olan pasiyentləri tədqiq etmək üçün epidurografiyadan istifadə etmişdir. 120 funt × 20 dəqiqə qüvvə tətbiq edildikdə o, kontrast maddənin osmotik dəyişikliklər hesabına fəqərəarası boşluqlara çəkildiyini nümayiş etdirə bilmişdir.
• Goldfish ehtimal edir ki, degenerativ dəyişikliyə uğramış disk pulpoz nüvənin qidalanma vəziyyətinə təsir göstərən diskdaxili təzyiqin azalması hesabına fayda əldə edə bilər.
• Onel və həmmüəlliflər kompüter tomoqrafiyası ilə vizualizasiya zamanı kəskin şəkildə mənfi diapazona enən kontur dəyişiklikləri olan diskə distraksiyanın müsbət təsiri barədə məlumat vermişlər.

Beləliklə, onurğanın dekompressiyası bel ağrısının müalicəsi üçün effektivdir. Bu, həm subyektiv, həm də obyektiv müayinə nəticələrindən aydın görünür. Onurğanın stabilləşdirilməsi üçün məşqlər və bel üçün qulluq müalicənin ayrılmaz hissəsini təşkil edir.

Yuxarıda təsvir edilmiş tədqiqat Axiom Worldwide şirkətinin sponsorluğu ilə aparılmamışdır. Lakin tədqiqatın müəllifi Malti Hiranandani Axiom Worldwide şirkətinin Hindistandakı distribyutoru ilə affilyasiya əlaqəsinə malikdir. Axiom şirkəti tədqiqatın dizaynının, həcminin və ya aparılma üsulunun adekvatlığına dair heç bir qiymətləndirmə verməmişdir və heç bir bəyanat vermir. Tədqiqatda nəzarət qrupları yoxdur; bu isə hesabatda təsvir edilmiş faydanın hansı hissəsinin plasebo effekti və ya spontan sağalma olduğunu, hansı hissəsinin isə DRX9000™ ilə müalicədən irəli gəldiyini müəyyən etməyi çətinləşdirir. Belə nəticələr çıxarmaq üçün daha dəqiq nəzarətdən istifadə edən əlavə tədqiqatlar lazımdır. Axiom Worldwide şirkətinin bu tədqiqatın təqdimatına istinad etməsi Axiom Worldwide şirkətinin bu tədqiqatı bəyəndiyi və ya tədqiqatın hər hansı qəti uğur göstəricisini, yaxud cihazın effektivliyini müəyyən etdiyini bəyan etdiyi kimi şərh edilməməlidir. Bu məlumat yalnız DRX9000™ ilə aparılan maraqlı fəaliyyəti nümayiş etdirmək üçün təqdim olunur. Həmişə olduğu kimi, pasiyentlərin DRX9000™ ilə fərdi təcrübəsi fərqli ola bilər və DRX9000™ ilə müalicənin onlar üçün məqsədəuyğun olub-olmadığını müəyyən etmək üçün pasiyentlər həmişə öz həkimləri ilə məsləhətləşməlidirlər.